27 december
Case
“Bewustzijn is geen zelf. Als bewustzijn een zelf was, zou het niet tot leed leiden. Dan zouden we kunnen zeggen: “Laat mijn bewustzijn zus zijn, en niet zo zijn'.”
(De Boeddha: Anatta-lakkhana Sutta).
Kort
Bewustzijn is een relatie.
Iets langer
Dit stukje komt uit de tweede toespraak van de Boeddha* . Het is zijn eerste poging om uit te leggen wat hij met niet-zelf (anatta) bedoelt. Dat zal hij de rest van zijn leven blijven doen. Met 'zelf' bedoelt hij twee dingen. Ten eerste iets dat vast en eeuwig bestaat, een ziel, die we helemaal autonoom en vrij kunnen bedienen. Ten tweede betekent 'zelf' iets waaraan we ons levensgeluk kunnen ophangen, een toegang tot de grote bevrijding. Die twee betekenissen van een zelf ontkennen zijn twee kletterende vloeken in de kerk van het spirituele narcisme. Wat? Geen eeuwige ziel? En, nog veel erger, kunnen we ons geluk niet aan onszelf ophangen? Is spiritualiteit dan niet juist mijn ware zelf vinden? Helemaal mezelf worden? Ook van het bewustzijn – toch het hoge woord in spirituele kringen – wordt door de Boeddha niet zo gek veel verwacht. Dat is gek. Want draait dat hele boeddhisme niet juist rond meer bewust worden? Jazeker. Maar dit 'bewustzijn' is geen mystieke eenheid of diepe essentie. Het is een relatie. We zijn ons altijd bewust van iets. Dat kunnen we op een dwaze manier doen, of op een wijze manier. Op automatische piloot, of op aandachtige piloot. We kunnen blind – zogezegd 'intuïtief' – reageren, of vanuit een grote ruimte van aandacht en mededogen. Dat is wat alle verschil maakt. Een hoofdletterwoord Zelf hebben we daar niet voor nodig.
* Siddhattha Gotama (480-400 v.Chr.).
Voor de hele reeks, klik hier.
Deze notities zijn ook dagelijks te volgen op Bluesky.